​Deklaracja środowiskowa EPD prefabrykatów betonowych: gdzie staje się liczbą w certyfikacji BREEAM, LEED i DGNB

Część 4 z 4 serii „Prefabrykacja od modelu do bilansu budynku”. Poprzednia część: Logistyka dostaw prefabrykatów: z fabryki prosto pod dźwig.

Firma FORMEE – producent prefabrykatów betonowych i keramzytobetonowych z Międzyrzecza – posiada dwie deklaracje EPD wydane przez Instytut Techniki Budowlanej i publikuje z nich konkretne wartości: dla betonu zwykłego i dla keramzytobetonu, w rozbiciu na moduły cyklu życia.

Dwie deklaracje, jedna norma

Deklaracje ITB-EPD 561 i ITB-EPD 562 to deklaracje środowiskowe III typu, wydane przez Instytut Techniki Budowlanej – operatora programu należącego do europejskiej platformy ECO Platform. Obie sporządzono zgodnie z normą EN 15804+A2 według zasad ITB-PCR A i zweryfikowano przez niezależnego weryfikatora zgodnie z ISO 14025.

• ITB-EPD 561 obejmuje prefabrykaty z betonu zwykłego w klasach C20/25, C30/37, C35/45 i C45/55 (wyroby według EN 13369, EN 13225, EN 14843 i EN 14991).
• ITB-EPD 562 dotyczy wyrobów z keramzytobetonu w klasach LC12/13 D1,4, LC16/18 D1,6, LC16/18 D1,8, LC20/22 D1,8 i LC20/22 D2,0, o gęstościach od 1400 do 2100 kg/m³ (dodatkowo według EN 14992).

Analiza obejmuje moduły A1–A3 (wyrób), A4 (transport na budowę), C1–C4 (koniec życia) oraz moduł D, czyli korzyści poza granicą systemu wynikające z recyklingu. Jednostką deklarowaną jest 1 tona wyrobu, deklarowany okres użytkowania to 50 lat, dane produkcyjne pochodzą z całego roku 2023 i są reprezentatywne dla Polski. Deklaracje wydano 1 grudnia 2023 roku i zachowują ważność do 1 grudnia 2028 roku. Do obliczeń przyjęto wskaźnik emisyjności polskiej energii elektrycznej 0,702 kg CO₂/kWh.

„Deklaracja branżowa mówi, ile emituje przeciętny zakład w Polsce. Nasza mówi, ile emituje nasz zakład, z naszym węzłem, naszą recepturą i naszym prądem" – mówi Rafał Kubrycht, Prezes Zarządu Formee Sp. z o.o. „Różnica jest taka, że za tę drugą liczbę odpowiadamy my, a nie statystyka. I dlatego audytor może ją wstawić do bilansu budynku jako daną wyrobu, a nie jako średnią z rynku."

Ile CO₂ powstaje na tonę wyrobu

Potencjał tworzenia efektu cieplarnianego (GWP total) w kg CO₂ eq na 1 tonę wyrobu, według obu deklaracji, przedstawia się następująco.

Moduł D jest ujemny, ponieważ opisuje korzyści z recyklingu betonu (kruszywo do podbudów) i stali poza granicą systemu. Moduł A4 policzono dla scenariusza z deklaracji: 500 km transportu samochodem klasy Euro 5 przy pełnym załadunku – w konkretnym projekcie tę wartość trzeba przeliczyć na rzeczywistą odległość. Porównywanie danych z różnych deklaracji jest miarodajne tylko wtedy, gdy wszystkie powstały według tej samej normy EN 15804+A2.

Na tonę, na metr sześcienny, na przegrodę

Na tonę keramzytobeton wypada gorzej: 295 wobec 239 kg CO₂ eq, bo wytwarzanie kruszywa keramzytowego jest energochłonne. To jednak mylące porównanie, ponieważ oba materiały mają różną gęstość. Deklaracje podają gęstość średnią 2330 kg/m³ dla betonu zwykłego i 1870 kg/m³ dla keramzytobetonu (średnia ważona dla klas od D1,4 do D2,0). Po przeliczeniu na metr sześcienny wychodzi około 557 kg CO₂ eq dla betonu zwykłego i około 552 kg dla keramzytobetonu – czyli praktycznie tyle samo.

Z tego wynika prosta konsekwencja dla przegrody: ściana o tej samej grubości z obu materiałów ma w modułach A1–A3 niemal identyczny ślad. Dla ściany grubości 10 cm to około 56 kg CO₂ eq na metr kwadratowy w betonie zwykłym i około 55 kg w keramzytobetonie o gęstości średniej; dla lżejszej klasy D1,4 przeliczenie daje około 41 kg, dla najcięższej D2,0 – około 59 kg. Są to przeliczenia z wartości na tonę i ze średniej receptury, nie osobne pomiary dla każdej klasy, ale wystarczają, żeby porównać warianty konstrukcji na etapie koncepcji.

Realna różnica między materiałami nie leży więc w samym betonie, tylko w tym, co wokół niego. Keramzytobeton ma wyraźnie niższy współczynnik przewodzenia ciepła niż beton zwykły, więc ta sama izolacyjność przegrody wymaga cieńszej warstwy ocieplenia – a to ocieplenie ma własny ślad węglowy, którego w bilansie ściany z keramzytobetonu jest mniej. Lżejszy element oznacza też mniej kursów w module A4 i mniejsze obciążenie fundamentów. O tym, który wariant emituje mniej, decyduje więc cała przegroda spełniająca wymagania nośności, akustyki i ciepła, a nie tona materiału.

„Najczęstszy błąd w rozmowie o śladzie węglowym to porównywanie ton. Nikt nie buduje z ton, buduje się z przegród" – tłumaczy Rafał Kubrycht. „Ściana ma spełnić wymaganie nośności, akustyki i ciepła. Dopiero kiedy obie ściany je spełniają, można zapytać, która emituje mniej. I wtedy odpowiedź przestaje być oczywista."

Skąd biorą się te liczby

Wynik modułu A3 zależy od tego, jak zorganizowana jest produkcja. Zakład Formee w Międzyrzeczu należy do najnowszych w Polsce i był projektowany pod automatyzację oraz obieg zamknięty materiału: cztery linie produkcyjne – osobne dla ścian, balkonów i elementów płaskich, dla słupów i belek, automatyczna linia schodów oraz automatyczna linia zbrojenia – a także rozwiązania produkcji, dystrybucji i odzysku betonu oraz linia zgrzewania siatek stalowych. Produkcja sterowana z modelu BIM ogranicza ilość odpadów poprodukcyjnych, bo geometria siatek i elementów trafia na linię bez ręcznego przepisywania, a więc bez elementów wykonanych błędnie.

„Deklaracja nie powstaje w dziale marketingu, tylko z danych, które zakład i tak zbiera: zużycie cementu, kruszywa i stali na partię, energia na węźle i w komorach dojrzewania, ilość odzyskanego betonu. Moduł A3 to jest po prostu nasz rok produkcji zapisany w kilogramach CO₂" – mówi Justyna Jóskowiak, Dyrektor Operacyjny Formee Sp. z o.o. „Dlatego każda zmiana na hali – inna receptura, mniej odpadu z form, lepiej zaplanowana kolejność betonowania – jest widoczna w następnej deklaracji. To jedyny dokument środowiskowy, którego nie da się poprawić bez poprawienia produkcji."

Gdzie deklaracja staje się liczbą w dokumencie

Są cztery miejsca, w których audytor pyta o EPD wyrobu, a nie o zapewnienia producenta.

• BREEAM. W kategorii Materials punktowana jest analiza cyklu życia budynku oraz udział wyrobów z deklaracjami III typu, zweryfikowanymi przez stronę trzecią według EN 15804. Deklaracje z programu ITB, będącego członkiem ECO Platform, spełniają ten wymóg formalny, więc asesor może je zaliczyć bez dodatkowego dowodzenia, że są deklaracjami produktowymi.
• LEED. W kredycie Building Product Disclosure and Optimization – Environmental Product Declarations (LEED v4 i v4.1) liczą się wyroby z EPD. Deklaracja produktowa III typu, zgodna z ISO 14025 i EN 15804, zalicza się jako pełny wyrób, deklaracja branżowa – jako połowa; kredyt wymaga zebrania co najmniej 20 takich wyrobów od co najmniej 5 producentów.
• DGNB. Kryterium ENV1.1 wymaga bilansu ekologicznego całego budynku. Dane producenta z EPD mogą w nim zastąpić wartości ogólne z bazy Ökobaudat, które dla zbiorów generycznych zawierają narzut bezpieczeństwa – dlatego dane rzeczywiste zwykle poprawiają wynik.
• Taksonomia UE i EPBD. Dla nowych budynków powyżej 5000 m² taksonomia wymaga obliczenia i ujawnienia potencjału tworzenia efektu cieplarnianego w cyklu życia. Dyrektywa EPBD z 2024 roku wprowadza obowiązek obliczenia i ujawnienia tego wskaźnika dla nowych budynków powyżej 1000 m² od 2028 roku i dla wszystkich nowych budynków od 2030 roku. Obliczenie można wykonać na danych ogólnych, ale wynik jest tym bliższy rzeczywistości, im więcej wyrobów ma własne EPD.

Bez deklaracji producenta projektant wstawia do obliczeń wartości ogólne z baz danych, zwykle wyższe niż zmierzone dla konkretnego zakładu. Inwestor traci wtedy punkty w certyfikacji, a od 2028 roku – przy budynkach powyżej 1000 m² – wykazuje w obowiązkowym bilansie wynik gorszy, niż mógłby wykazać na danych rzeczywistych.

„Od 2028 roku pytanie o EPD przestanie być pytaniem certyfikatora, a stanie się elementem obowiązkowego bilansu budynku. Producent, który nie ma deklaracji, nie zniknie z rynku, ale zniknie z bilansu – zastąpi go liczba z tabeli, gorsza niż jego prawdziwy wynik" – mówi prezes Formee. „Zrobiliśmy deklaracje wcześniej nie dlatego, że ktoś nas o nie pytał, tylko dlatego, że wiedzieliśmy, kto będzie pytał za trzy lata."

Co producent daje projektantowi

Do pełnego bilansu budynku potrzebne są też pozostałe wskaźniki podstawowe deklaracji według EN 15804+A2 – zużycie energii pierwotnej, zakwaszenie, eutrofizacja, zubożenie zasobów – i wszystkie znajdują się w pełnych dokumentach ITB-EPD 561 i 562, udostępnianych przez Formee do pobrania. Na życzenie producent przygotowuje zestawienie elementów z konkretnego projektu z przypisaną masą i wynikiem GWP, gotowe do wklejenia w narzędzie LCA – tak, żeby projektant nie musiał przeliczać ton na przegrody samodzielnie.

Deklaracje uzupełniają komplet dokumentów wyrobu: deklaracje właściwości użytkowych, tolerancje wykonania oraz certyfikaty zakładowej kontroli produkcji w systemie 2+ wydane przez jednostkę notyfikowaną IBMB MPA TU Braunschweig – dla elementów ściennych według EN 14992, a także dla elementów prętowych, stropowych, schodów i fundamentów według właściwych norm wyrobu. Dla certyfikatora oznacza to, że dane środowiskowe i dane techniczne tego samego elementu pochodzą z tego samego źródła i opisują ten sam zakład, a nie średnią z rynku.

„Zestawienie do LCA robimy z tego samego modelu, z którego powstają rysunki warsztatowe: każdy element ma w nim masę i klasę betonu, więc przypisanie mu wyniku GWP jest przeliczeniem, nie szacunkiem" – dodaje Justyna Jóskowiak. „Projektant dostaje listę elementów z liczbami, które może wkleić do narzędzia i które asesor może sprawdzić w deklaracji."

Podsumowanie

Dwie deklaracje środowiskowe ITB-EPD 561 i 562 opisują prefabrykaty Formee z betonu zwykłego i keramzytobetonu według EN 15804+A2, z weryfikacją ISO 14025 i ważnością do grudnia 2028 roku.

Liczby, które z nich wynikają – 239 i 295 kg CO₂ eq na tonę w modułach A1–A3, około 557 i 552 kg na metr sześcienny, a więc niemal tyle samo na metr kwadratowy przegrody o tej samej grubości – pokazują, że o różnicy między materiałami decyduje cała przegroda: grubość ocieplenia, masa do przewiezienia i obciążenie fundamentów.

Pozwalają porównać warianty konstrukcji na etapie koncepcji i wstawić dane rzeczywiste tam, gdzie certyfikacja BREEAM, LEED, DGNB albo raportowanie taksonomiczne wymagają danych wyrobu, a nie średnich branżowych.

Dla projektanta oznacza to jedną liczbę mniej do zgadywania. Dla inwestora – punkty w certyfikacji i, od 2028 roku, obowiązkowy bilans budynku oparty na danych producenta, a nie na tabeli.

Co dalej: pobierz pełne deklaracje środowiskowe Formee – ITB-EPD 561 (beton zwykły) i ITB-EPD 562 (keramzytobeton) – albo prześlij listę elementów z projektu, a przygotujemy zestawienie mas i wyników GWP do narzędzia LCA: formee.pl/pl/kontakt.

To ostatnia część serii. Od początku: BIM w prefabrykacji → Harmonogram realizacji → Logistyka dostaw → EPD.

Zobacz także Prezentację Formee w portalu.