Ogrody deszczowe – jak działają i gdzie się je stosuje

Dzięki temu zmniejsza się ilość wody trafiającej do kanalizacji deszczowej, ogranicza ryzyko podtopień oraz poprawia mikroklimat w otoczeniu.

Ogrody deszczowe mogą mieć bardzo różne formy – od niewielkich instalacji przy domu jednorodzinnym po duże systemy stosowane w przestrzeni miejskiej.

Jak działa ogród deszczowy?

Zasada działania ogrodu deszczowego opiera się na naturalnym obiegu wody w przyrodzie.

Zbieranie wody opadowej

Woda deszczowa trafia do ogrodu deszczowego z różnych powierzchni, takich jak dachy budynków, chodniki, parkingi, place, drogi osiedlowe.

Może być doprowadzana do ogrodu za pomocą rynien, rur spustowych, rowków odwadniających lub niewielkich kanałów.

Filtracja i oczyszczanie wody

Gdy woda trafia do ogrodu deszczowego, przechodzi przez kilka warstw podłoża, które działają jak naturalny filtr. Typowy układ warstw obejmuje:

• warstwę roślinną (glebę lub mieszankę ziemi),
• warstwę filtracyjną z piasku,
• warstwę drenażową z żwiru lub kruszywa.

Podczas przepływu przez te warstwy woda jest oczyszczana z zanieczyszczeń takich jak pyły, metale ciężkie, resztki olejów, drobne cząstki gleby.

Wsiąkanie w grunt i wykorzystanie przez rośliny

Część wody wsiąka w grunt, uzupełniając lokalne zasoby wód gruntowych. Pozostała część jest wykorzystywana przez rośliny, które pobierają ją przez system korzeniowy.

Dzięki temu woda deszczowa zostaje zatrzymana w miejscu opadu zamiast trafiać bezpośrednio do kanalizacji.

Budowa ogrodu deszczowego

Choć ogrody deszczowe mogą mieć różne formy, ich konstrukcja opiera się zazwyczaj na kilku podstawowych elementach:

• zagłębienie terenu - ogród deszczowy jest zwykle nieco obniżony względem otaczającej powierzchni, aby mógł gromadzić wodę po opadach
• warstwy filtracyjne - aby umożliwić odpowiednią infiltrację wody, stosuje się warstwy filtracyjne z piasku, żwiru, kruszyw mineralnych
• system drenażu (opcjonalny) - w miejscach o słabej przepuszczalności gruntu stosuje się drenaż, który odprowadza nadmiar wody do kanalizacji deszczowej lub zbiorników retencyjnych
• roślinność - w ogrodach deszczowych sadzi się rośliny odporne zarówno na okresowe zalewanie, jak i na okresy suszy, rośliny te pomagają w pobieraniu wody, stabilizacji gleby, oczyszczaniu wody z zanieczyszczeń.

Rodzaje ogrodów deszczowych

Różne typy ogrodów deszczowych pozwalają dopasować system zagospodarowania wody opadowej do warunków terenowych i urbanistycznych. Dzięki temu mogą być one stosowane zarówno w przydomowych ogrodach, jak i na osiedlach mieszkaniowych, w przestrzeni publicznej czy w dużych projektach miejskich, wspierając retencję wody i poprawiając mikroklimat otoczenia.

Suchy ogród deszczowy

Suchy ogród deszczowy, nazywany także ogrodem infiltracyjnym, zakłada się na terenach o dobrej przepuszczalności gruntu. Powinien być zlokalizowany w odpowiedniej odległości od budynków – zwykle co najmniej 5 metrów – aby uniknąć ryzyka zawilgocenia fundamentów. W tego typu ogrodach woda opadowa swobodnie przenika do głębszych warstw gleby, dlatego pojawia się w zagłębieniu jedynie w czasie opadów.

Po ich ustaniu niecka pozostaje sucha, co jednak nie oznacza, że system nie spełnia swojej funkcji retencyjnej. Wykonanie suchego ogrodu deszczowego jest stosunkowo proste, ponieważ nie wymaga budowy przelewu awaryjnego. Trzeba jednak uwzględnić, że podczas bardzo intensywnych opadów nadmiar wody może wydostawać się poza zagłębienie i rozlewać na otaczający teren.

Mokry ogród deszczowy

Mokry ogród deszczowy, nazywany także ogrodem szczelnym, stosuje się przede wszystkim na terenach o słabej przepuszczalności podłoża, np. na glebach gliniastych. Ma on formę zagłębienia z uszczelnionym dnem wyłożonym folią PVC, co zapobiega wsiąkaniu wody bezpośrednio w grunt.

Z tego powodu niezbędnym elementem takiego rozwiązania jest przelew awaryjny, który umożliwia szybkie odprowadzenie nadmiaru wody i chroni okoliczne obszary przed zalaniem. Nadwyżka wody może być odprowadzana za pomocą rury drenażowej do gruntu, na trawnik lub rabatę, do studni chłonnej, a w ostateczności do kanalizacji.

Mokre ogrody deszczowe mogą być również łączone w większe, zintegrowane systemy gospodarowania wodą opadową.

Ogród deszczowy w pojemniku

Ten typ ogrodu buduje się w specjalnych skrzyniach, donicach lub innych konstrukcjach umieszczonych na powierzchni terenu. Wewnątrz znajdują się warstwy filtracyjne oraz rośliny hydrofitowe. Woda doprowadzana jest najczęściej bezpośrednio z rynny spustowej z dachu budynku.

Ogród w pojemniku sprawdza się tam, gdzie nie ma możliwości wykonania zagłębienia w gruncie, np. na placach miejskich, przy budynkach, na utwardzonych dziedzińcach czy przy wejściach do budynków.

Do wykonania tego typu ogrodów deszczowych najczęściej wykorzystuje się pojemniki betonowe, wykonane z wzmocnionego betonu zbrojonego, choć możliwe jest także zastosowanie drewnianych skrzyń. Wewnątrz umieszcza się warstwy materiałów filtracyjnych, takich jak kruszywo keramzytowe, dolomitowe, a także piasek i ziemię.

Zazwyczaj konstrukcja składa się z kilku pojemników ustawionych kaskadowo jeden za drugim, jednak alternatywnie można zastosować jeden większy zbiornik o wymiarach około 2 × 1 × 1 m.

Ogród deszczowy liniowy (bioswal)

To wydłużone, płytkie zagłębienia obsadzone roślinnością, które prowadzą i filtrują wodę opadową spływającą z dużych powierzchni, takich jak drogi, parkingi czy chodniki. Ich zadaniem jest spowolnienie spływu wody, jej oczyszczenie oraz częściowe wchłonięcie przez grunt.

Ogród deszczowy retencyjny (z drenażem)

W miejscach o słabo przepuszczalnym gruncie stosuje się ogrody wyposażone w system drenażu. Woda jest w nich czasowo magazynowana, a nadmiar może być odprowadzany do kanalizacji deszczowej lub zbiorników retencyjnych. Takie rozwiązania często stosuje się w miastach i na terenach silnie zurbanizowanych.

Gdzie stosuje się ogrody deszczowe?

Ogrody deszczowe znajdują zastosowanie w wielu miejscach – zarówno na terenach prywatnych, jak i w przestrzeni publicznej.

Osiedla mieszkaniowe

Na nowoczesnych osiedlach ogrody deszczowe pomagają zagospodarować wodę opadową z dachów, parkingów i chodników. Często stanowią jednocześnie element zieleni osiedlowej.

Przestrzeń miejska

W miastach ogrody deszczowe powstają przy ulicach, parkingach, placach miejskich, parkach.

Pomagają ograniczyć spływ wody do kanalizacji i poprawiają estetykę przestrzeni publicznej.

Budownictwo jednorodzinne

Coraz więcej właścicieli domów jednorodzinnych decyduje się na małe ogrody deszczowe przy budynkach. Pozwalają one zagospodarować wodę z rynien i jednocześnie wzbogacają ogród.

Tereny użyteczności publicznej

Ogrody deszczowe stosuje się również przy szkołach, biurach, centrach handlowych, budynkach administracyjnych.

Zalety ogrodów deszczowych

Ogrody deszczowe przynoszą wiele korzyści środowiskowych i użytkowych.

Najważniejsze z nich to:

• ograniczenie przeciążenia kanalizacji deszczowej
• zmniejszenie ryzyka podtopień
• poprawa jakości wód opadowych
• zwiększenie retencji wody w mieście
• poprawa mikroklimatu
• zwiększenie ilości zieleni w przestrzeni miejskiej
• walory estetyczne - atrakcyjny element krajobrazu
• źródło wody i pożywienia dla owadów, płazów, ptaków czy ssaków - wspieranie bioróżnorodności.

Wyzwania przy tworzeniu ogrodów deszczowych

Mimo wielu zalet realizacja ogrodów deszczowych wymaga odpowiedniego zaprojektowania.

Najważniejsze wyzwania to:

• dobór odpowiedniej lokalizacji
• właściwa przepuszczalność gruntu
• dobór roślin odpornych na zmienne warunki wilgotności
• zapewnienie prawidłowego doprowadzenia wody
• konieczność okresowej konserwacji.

Dobrze zaprojektowany ogród deszczowy powinien być dostosowany do ilości wody spływającej z danej powierzchni.

Jaką powierzchnię powinien mieć ogród deszczowy?

Aby ogród deszczowy skutecznie realizował swoje zadanie, powinien mieć właściwie dobraną powierzchnię. Jej wielkość ustala się na podstawie przewidywanej ilości wód opadowych, jakie mają do niego trafiać. Przy obliczeniach uwzględnia się przede wszystkim obszary nieprzepuszczalne, takie jak dachy oraz nawierzchnie z kostki brukowej czy asfaltu.

Zazwyczaj przyjmuje się, że na każde 100 m² takiej powierzchni warto zaplanować około 6 m² ogrodu deszczowego o głębokości około 50 cm. Jeśli jednak woda będzie odprowadzana z terenu częściowo przepuszczalnego, na przykład wykończonego tłuczniem lub żwirem, wymagany rozmiar ogrodu może być odpowiednio mniejszy.

Jakie rośliny do ogrodu deszczowego?

W ogrodach deszczowych wykorzystuje się rośliny hydrofitowe, czyli gatunki przystosowane zarówno do okresowego nadmiaru wody, jak i jej niedoboru. Dzięki temu są one w stanie przetrwać zarówno czasowe zalania, jak i okresy suszy.

Rośliny te można podzielić na dwie główne grupy:

• gatunki dobrze znoszące suszę, które szczególnie dobrze sprawdzają się w suchych ogrodach deszczowych
• rośliny przybrzeżne występujące w pierwszej strefie bagiennej, odpowiednie do ogrodów okresowo zalewanych wodą do wysokości około 30 cm.

W miejscach, gdzie poziom wody utrzymuje się powyżej tej wartości, można dodatkowo stosować rośliny wodne o charakterze hydrofitowym.

Najlepiej wybierać gatunki rodzime, naturalnie występujące w Polsce, zwłaszcza na terenach zalewowych, ponieważ są one bardziej odporne na lokalne warunki klimatyczne i nie wymagają intensywnej pielęgnacji. Przy doborze roślin należy także uwzględnić ich wymagania świetlne oraz docelowe rozmiary, gdyż niektóre gatunki mogą silnie się rozrastać i zajmować znaczną przestrzeń.

Wśród zalecanych bylin wskazać można takie rośliny: turzyca sina, turzyca pospolita, turzyca ptasie łapki, ponikło błotne, wiązówka błotna, rdest wężownik, krwawnica pospolita, kaczeniec, bodziszek łąkowy, kosaciec żółty, kosaciec syberyjski, tojeść kropkowana, tojeść rozesłana, niezapominajka błotna, mięta nadwodna, nerecznica samcza, skrzyp zimowy, jeżówka, żywokost lekarski, tatarak zwyczajny, sit rozpierzchły.

Polecane krzewy: wierzba purpurowa, wierzba iwa, wierzba wiciowa, kalina koralowa, dereń rozłogowy, dereń biały, olsza szara, olsza czarna, czeremcha pospolita

Inne rośliny, które dobrze się sprawdzą w pobliżu ogrodu deszczowego to pęcherznica, hortensja bukietowa, trawa pampasowa, miskant, lobelia szkarłatna.

***

Podsumowując, ogrody deszczowe to proste, a jednocześnie bardzo skuteczne rozwiązanie wspierające naturalne gospodarowanie wodą opadową. Dzięki odpowiedniej konstrukcji i roślinności pozwalają zatrzymywać, oczyszczać i stopniowo wprowadzać wodę do gruntu.

Ich zastosowanie na osiedlach, w miastach oraz przy budynkach prywatnych pomaga zmniejszyć obciążenie kanalizacji, poprawić mikroklimat oraz zwiększyć ilość zieleni w przestrzeni zurbanizowanej. W dobie zmian klimatu i coraz częstszych intensywnych opadów ogrody deszczowe stają się ważnym elementem nowoczesnego i zrównoważonego planowania przestrzeni.