Przepusty i mosty ekologiczne – jak infrastruktura drogowa wspiera ochronę dzikich zwierząt?

Aby ograniczyć negatywny wpływ infrastruktury transportowej na środowisko, coraz częściej buduje się przepusty i mosty ekologiczne. Umożliwiają one bezpieczne przemieszczanie się zwierząt oraz pomagają zachować ciągłość korytarzy ekologicznych.

Przepusty prowadzą zwierzęta pod drogą, natomiast mosty ekologiczne, zwane także przejściami górnymi lub ekoduktami, umożliwiają przejście nad trasą komunikacyjną. Oba rozwiązania stanowią ważny element nowoczesnej infrastruktury transportowej i są coraz częściej uwzględniane już na etapie projektowania nowych inwestycji.

Do czego służą przejścia ekologiczne?

Podstawowym celem budowy przepustów i mostów ekologicznych jest ochrona różnorodności biologicznej oraz zmniejszenie negatywnego wpływu infrastruktury na środowisko.

Ich najważniejsze funkcje to:

• umożliwienie migracji zwierząt,
• zachowanie ciągłości korytarzy ekologicznych,
• ograniczenie liczby kolizji drogowych z udziałem zwierząt,
• ochrona zagrożonych gatunków,
• utrzymanie wymiany genetycznej pomiędzy populacjami,
• zwiększenie bezpieczeństwa kierowców.

Dla jakich zwierząt buduje się przepusty i mosty ekologiczne?

Rodzaj przejścia dobiera się do gatunków występujących na danym obszarze oraz ich sposobu poruszania się.

Najczęściej korzystają z nich:

Duże ssaki - łosie, jelenie, sarny, dziki, wilki, rysie, niedźwiedzie.

Średnie i małe ssaki - lisy, borsuki, kuny, wydry, bobry, zające, jeże.

Płazy i gady - dla żab, ropuch, traszek, salamander oraz gadów buduje się specjalne przepusty o niewielkich średnicach wraz z systemami naprowadzającymi.

Drobne zwierzęta - z przejść korzystają również gryzonie, owady oraz niektóre gatunki bezkręgowców.

Rodzaje przepustów ekologicznych

Przepusty ekologiczne to przejścia prowadzone pod drogami lub torami kolejowymi. W zależności od przeznaczenia wyróżnia się kilka podstawowych typów.

• przepusty dla dużych zwierząt

Są to szerokie i wysokie konstrukcje umożliwiające swobodne przechodzenie jeleni, łosi czy dzików. Często pełnią jednocześnie funkcję przejść dla cieków wodnych.

• przepusty dla małych ssaków

Mają mniejsze przekroje i są przystosowane do migracji lisów, borsuków, kun czy jeży.

• przepusty dla płazów

To niewielkie tunele wyposażone w specjalne ogrodzenia naprowadzające, które kierują płazy do bezpiecznych przejść podczas sezonowych migracji.

• przepusty zespolone

Łączą funkcję przejścia dla zwierząt z odprowadzaniem wody lub przepływem niewielkich cieków.

Rodzaje mostów ekologicznych

Mosty ekologiczne buduje się przede wszystkim nad drogami szybkiego ruchu i autostradami.

• ekodukty dla dużych zwierząt

Szerokie mosty pokryte naturalną roślinnością umożliwiają migrację dużych ssaków. Ich szerokość może wynosić od kilkudziesięciu do nawet ponad stu metrów.

• zielone mosty

To konstrukcje obsadzone trawami, krzewami i drzewami, dzięki czemu przypominają naturalny fragment lasu lub łąki.

• przejścia zespolone

Łączą funkcję przejścia ekologicznego z przejazdem lokalnej drogi, ścieżki rowerowej lub szlaku turystycznego, przy zachowaniu odpowiednich warunków dla zwierząt.

Z jakich materiałów wykonuje się przejścia ekologiczne?

Podstawę konstrukcji stanowią materiały stosowane w nowoczesnym budownictwie inżynieryjnym.

Najczęściej wykorzystuje się beton zbrojony, prefabrykaty żelbetowe, stal konstrukcyjną, elementy betonowe prefabrykowane, geosyntetyki, kruszywo naturalne, grunt rodzimy, drewno do elementów wykończeniowych, ogrodzenia naprowadzające.

Na mostach ekologicznych układa się warstwę gleby, która umożliwia rozwój naturalnej roślinności. Sadzi się trawy, krzewy, a niekiedy również drzewa, aby stworzyć zwierzętom warunki zbliżone do ich naturalnego środowiska.

Gdzie buduje się przepusty i mosty ekologiczne?

Lokalizacja przejść ekologicznych nie jest przypadkowa. Powstają one przede wszystkim w miejscach przecinania przez drogi istniejących szlaków migracyjnych zwierząt.

Najczęściej buduje się je:

• przy autostradach,
• przy drogach ekspresowych,
• wzdłuż linii kolejowych,
• w pobliżu lasów,
• na terenach parków narodowych i krajobrazowych,
• w sąsiedztwie rezerwatów przyrody,
• na obszarach objętych ochroną przyrodniczą,
• w miejscach sezonowych migracji płazów.

Ich lokalizacja jest poprzedzona analizami środowiskowymi, monitoringiem przyrodniczym oraz obserwacją tras przemieszczania się zwierząt.

Jak projektuje się przejścia ekologiczne?

Projektowanie przepustów i mostów ekologicznych wymaga współpracy inżynierów budownictwa, specjalistów od ochrony środowiska oraz biologów. Analizowane są między innymi ukształtowanie terenu, rodzaje siedlisk, liczebność zwierząt oraz istniejące korytarze ekologiczne.

Duże znaczenie mają również elementy wspomagające, takie jak ogrodzenia naprowadzające, odpowiednie oświetlenie otoczenia czy ograniczenie hałasu w pobliżu przejść. Dzięki temu zwierzęta chętniej korzystają z przygotowanych przepraw.

Korzyści wynikające z budowy przejść ekologicznych

Budowa przepustów i mostów ekologicznych przynosi korzyści zarówno środowisku naturalnemu, jak i użytkownikom dróg.

Najważniejsze z nich to:

• zmniejszenie liczby wypadków z udziałem zwierząt,
• ochrona zagrożonych gatunków,
• zachowanie ciągłości siedlisk,
• utrzymanie różnorodności biologicznej,
• poprawa bezpieczeństwa ruchu drogowego,
• ograniczenie kosztów związanych z kolizjami,
• spełnienie wymagań środowiskowych podczas realizacji inwestycji.

Monitoring skuteczności przejść ekologicznych

Po oddaniu przejść do użytku często prowadzi się monitoring ich wykorzystania. Wykorzystuje się do tego fotopułapki, kamery, czujniki ruchu oraz obserwacje terenowe. Pozwala to ocenić, czy zwierzęta korzystają z obiektu zgodnie z założeniami oraz czy konieczne jest wprowadzenie dodatkowych rozwiązań, takich jak nowe ogrodzenia naprowadzające czy nasadzenia roślinności.