HVAC – przeglądy i konserwacja. Jak często wykonywać serwis instalacji?

Zaniedbania w tym zakresie mogą prowadzić do spadku wydajności, większego zużycia energii, pogorszenia jakości powietrza, a w przypadku urządzeń z czynnikami chłodniczymi również do wycieków.

W zależności od obiektu instalacja HVAC może obejmować m.in.:

• źródła ciepła, np. kotły, pompy ciepła czy węzły cieplne,
• centrale i systemy wentylacyjne,
• kanały wentylacyjne oraz elementy nawiewne i wywiewne,
• klimatyzatory i agregaty chłodnicze,
• instalacje chłodnicze,
• wymienniki ciepła,
• wentylatory,
• filtry,
• automatykę i systemy sterowania,
• czujniki temperatury, wilgotności, ciśnienia i jakości powietrza,
• urządzenia do odzysku ciepła, np. rekuperatory.

W dużych obiektach HVAC może być zintegrowany z systemem zarządzania budynkiem BMS, który pozwala automatycznie kontrolować i monitorować pracę poszczególnych urządzeń.

Na czym polega przegląd i konserwacja HVAC?

Przegląd ma przede wszystkim pozwolić ocenić stan techniczny instalacji, jej sprawność i bezpieczeństwo użytkowania. Konserwacja obejmuje natomiast czynności, które mają utrzymać urządzenia w prawidłowym stanie technicznym i ograniczyć ryzyko awarii.

Zakres prac zależy od rodzaju systemu, jego wielkości, sposobu eksploatacji oraz zaleceń producenta. Podczas typowego przeglądu mogą być wykonywane:

• oględziny urządzeń i instalacji,
• kontrola połączeń mechanicznych i elektrycznych,
• sprawdzenie parametrów pracy,
• pomiary temperatury, ciśnienia, przepływu i poboru energii,
• czyszczenie urządzeń i wymienników,
• wymiana lub czyszczenie filtrów,
• kontrola wentylatorów i silników,
• sprawdzenie drożności odpływów skroplin,
• kontrola izolacji przewodów i kanałów,
• sprawdzenie automatyki oraz czujników,
• kontrola szczelności instalacji chłodniczej, jeżeli wymagają tego przepisy,
• regulacja parametrów pracy,
• wykrywanie nietypowych drgań, hałasu lub przegrzewania,
• sprawdzenie zabezpieczeń,
• dokumentowanie wykonanych czynności i wykrytych nieprawidłowości.

Przegląd nie powinien być traktowany wyłącznie jako poszukiwanie usterek. Jego celem jest również wykrycie symptomów zużycia zanim doprowadzą do poważnej awarii.

Które elementy HVAC wymagają szczególnej uwagi?

Nie wszystkie elementy instalacji wymagają takich samych czynności serwisowych. Szczególnej uwagi wymagają przede wszystkim urządzenia, których zabrudzenie, zużycie lub niewłaściwa regulacja może szybko wpłynąć na wydajność całego systemu.

Filtry

Zanieczyszczone filtry ograniczają przepływ powietrza i zwiększają obciążenie wentylatorów. Mogą również pogarszać jakość powietrza w pomieszczeniach. Ich kontrola i wymiana powinny odbywać się zgodnie z instrukcją producenta oraz warunkami eksploatacji.

Wymienniki ciepła

Zabrudzenie wymienników ogranicza wymianę ciepła i może powodować wzrost zużycia energii. Podczas konserwacji sprawdza się ich stan, czystość i ewentualne uszkodzenia.

Wentylatory i silniki

Kontroluje się m.in. stan łożysk, mocowania, drgania, hałas, prąd pobierany przez silnik oraz prawidłowość pracy układu napędowego.

Instalacja chłodnicza

W klimatyzacji i pompach ciepła szczególne znaczenie mają szczelność układu, stan przewodów, połączeń, zaworów i wymienników oraz prawidłowe parametry czynnika chłodniczego.

Automatyka i sterowanie

Niesprawny czujnik lub niewłaściwie działający regulator może powodować niepotrzebną pracę urządzeń i zwiększać zużycie energii. Sprawdza się więc działanie czujników, sterowników, siłowników, termostatów i zabezpieczeń.

Odprowadzenie skroplin

W klimatyzatorach i centralach wentylacyjnych należy kontrolować drożność odpływów. Zalegająca woda może prowadzić do przecieków, zawilgocenia i rozwoju mikroorganizmów.

Kto wykonuje przeglądy i serwis HVAC?

Zakres uprawnień zależy od rodzaju wykonywanych czynności. Standardową konserwację instalacji można powierzyć wyspecjalizowanemu serwisowi HVAC, natomiast prace przy urządzeniach zawierających F-gazy podlegają dodatkowym wymaganiom.

Zgodnie z unijnymi przepisami kontrole szczelności urządzeń objętych obowiązkiem kontroli muszą wykonywać odpowiednio certyfikowane osoby. Przedsiębiorstwa świadczące usługi instalacji, konserwacji, serwisowania, naprawy lub likwidacji stacjonarnych urządzeń chłodniczych, klimatyzacyjnych i pomp ciepła zawierających F-gazy również podlegają wymogom certyfikacyjnym.

W przypadku ustawowych kontroli systemów ogrzewania i klimatyzacji w budynkach kontrolę może przeprowadzić wyłącznie osoba wpisana do wykazu osób uprawnionych prowadzonego przez ministra właściwego ds. budownictwa.

Jak często wykonywać przeglądy HVAC?

Nie istnieje jeden uniwersalny termin przeglądu dla wszystkich instalacji HVAC. Harmonogram powinien uwzględniać instrukcję producenta, intensywność użytkowania, rodzaj urządzeń, warunki pracy oraz wymagania prawne.

W praktyce można wyróżnić kilka poziomów kontroli:

Bieżąca kontrola – obserwowanie pracy instalacji, temperatur, komunikatów sterownika, hałasu, drgań, wycieków czy innych niepokojących objawów.

Konserwacja okresowa – czyszczenie, wymiana filtrów, kontrola elementów mechanicznych, elektrycznych i automatyki. Częstotliwość ustala się zgodnie z dokumentacją urządzenia i warunkami jego eksploatacji.

Przeglądy techniczne – kompleksowa ocena stanu urządzeń, parametrów pracy i sprawności systemu.

Kontrole wymagane przepisami – wykonywane w terminach wynikających z konkretnych regulacji, m.in. przepisów dotyczących charakterystyki energetycznej budynków i F-gazów.

Nie należy więc utożsamiać ustawowej kontroli systemu klimatyzacji z każdym serwisem wykonywanym przez firmę HVAC. Są to odrębne obowiązki, które mogą się wzajemnie uzupełniać.

Ustawowe kontrole systemów ogrzewania i klimatyzacji

Ustawa o charakterystyce energetycznej budynków przewiduje okresowe kontrole systemów ogrzewania oraz systemów klimatyzacji. W przypadku klimatyzacji kontrola obejmuje m.in. ocenę sprawności, właściwego doboru wielkości systemu do potrzeb chłodzenia oraz możliwości optymalizacji jego działania.

Dla dostępnych części systemu klimatyzacji o nominalnej mocy chłodniczej powyżej 12 kW kontrolę efektywności energetycznej przeprowadza się co najmniej raz na 5 lat. Taki sam pięcioletni okres dotyczy połączonego systemu klimatyzacji i wentylacji o sumarycznej nominalnej mocy chłodniczej przekraczającej 70 kW.

Przepisy przewidują również wyjątki, m.in. dla budynków wyposażonych w odpowiednie systemy automatyki i sterowania, które stale monitorują parametry pracy i informują o spadku sprawności oraz potrzebie konserwacji, naprawy lub wymiany.

Przeglądy i serwis HVAC – wymagania prawne dla operatorów i zarządców

Obowiązki związane z HVAC wynikają z kilku grup przepisów. Dla właściciela lub zarządcy budynku znaczenie mają przede wszystkim:

Prawo budowlane – przewiduje okresowe kontrole stanu technicznego określonych elementów i instalacji obiektu. Kontrole wykonywane są m.in. w cyklu rocznym i pięcioletnim, w zależności od zakresu.

Ustawa o charakterystyce energetycznej budynków – określa wymagania dotyczące okresowych kontroli systemów ogrzewania oraz klimatyzacji, w tym częstotliwość kontroli zależną od mocy i rodzaju systemu.

Rozporządzenie UE 2024/573 dotyczące F-gazów – nakłada na operatorów określonych urządzeń obowiązek kontroli szczelności, prowadzenia dokumentacji i podejmowania działań zapobiegających emisji czynników chłodniczych.

W przypadku urządzeń podlegających kontroli F-gazowej operator musi prowadzić dokumentację obejmującą m.in. rodzaj i ilość czynnika, jego uzupełnianie i odzysk, dane podmiotu wykonującego prace, daty i wyniki kontroli szczelności oraz informacje o naprawach wycieków. Co do zasady dokumentację należy przechowywać przez co najmniej 5 lat, jeśli nie jest przechowywana w odpowiedniej bazie właściwego organu.

W Polsce funkcjonuje również Centralny Rejestr Operatorów (CRO) związany z obowiązkami dotyczącymi urządzeń zawierających F-gazy.

Jak często wykonywać kontrole szczelności urządzeń z F-gazami?

To jeden z najważniejszych obowiązków dotyczących części instalacji HVAC. Od 11 marca 2024 r. stosuje się nowe unijne rozporządzenie 2024/573, które wprowadziło także obowiązek kontroli szczelności niektórych urządzeń zawierających określone HFO i HCFO.

Dla urządzeń zawierających fluorowane gazy cieplarniane z załącznika I rozporządzenia częstotliwość zależy od ilości czynnika wyrażonej w tonach ekwiwalentu CO₂:

Takie same progi częstotliwości określono dla gazów wymienionych w sekcji 1 załącznika II, przy czym stosuje się wówczas odpowiednio progi 10 kg i 100 kg.

Obowiązek kontroli szczelności dotyczy urządzeń zawierających co najmniej 5 ton ekwiwalentu CO₂ fluorowanych gazów cieplarnianych z załącznika I lub co najmniej 1 kg gazów z sekcji 1 załącznika II, z określonymi w przepisach wyjątkami, m.in. dotyczącymi niektórych urządzeń hermetycznie zamkniętych.

W przypadku hermetycznie zamkniętych urządzeń zainstalowanych w budynkach mieszkalnych rozporządzenie przewiduje szczególne zwolnienie, jeżeli zawierają mniej niż 3 kg fluorowanych gazów cieplarnianych i są oznakowane jako hermetycznie zamknięte.

Warto pamiętać, że 5 ton CO₂ eq nie oznacza 5 kg czynnika. Próg jest obliczany z uwzględnieniem rodzaju gazu i jego współczynnika globalnego ocieplenia (GWP).

Co obejmuje kontrola szczelności F-gazowej?

Kontrola nie sprowadza się do prostego sprawdzenia, czy urządzenie działa. Procedury mogą obejmować analizę dokumentacji, oględziny całego układu, kontrolę parametrów pracy oraz zastosowanie metod pośrednich i bezpośrednich wykrywania wycieków. Wymagania dotyczące kompetencji personelu obejmują m.in. wykorzystanie manometrów, termometrów, multimetrów oraz odpowiednich metod kontroli szczelności.

Jeżeli zostanie stwierdzony wyciek, należy go usunąć. Przepisy przewidują również obowiązek sprawdzenia skuteczności naprawy.

Nowoczesne narzędzia do monitorowania i konserwacji HVAC

Współczesny serwis HVAC coraz częściej wykorzystuje dane zbierane w sposób ciągły, zamiast opierać się wyłącznie na okresowych wizytach technika.

Stosowane są m.in.:

• BMS – systemy zarządzania budynkiem integrujące automatykę HVAC,
• IoT – czujniki temperatury, wilgotności, ciśnienia, przepływu i jakości powietrza,
• zdalny monitoring – przesyłanie danych o pracy urządzeń do centrum serwisowego,
• systemy wykrywania wycieków – automatycznie informujące operatora lub serwis o nieszczelności,
• liczniki energii – pozwalające obserwować zużycie energii przez poszczególne urządzenia,
• analityka danych – umożliwiająca wykrywanie odchyleń od typowego sposobu pracy,
• konserwacja predykcyjna – planowanie serwisu na podstawie rzeczywistego stanu urządzeń, a nie wyłącznie kalendarza.

Systemy wykrywania wycieków mają również znaczenie prawne. Dla określonych urządzeń zawierających co najmniej 500 ton CO₂ eq F-gazów lub co najmniej 100 kg gazów z sekcji 1 załącznika II rozporządzenie wymaga zastosowania systemu wykrywania wycieków. Jego prawidłowe działanie dla objętych tym obowiązkiem urządzeń stacjonarnych powinno być sprawdzane co najmniej raz na 12 miesięcy.

Dlaczego regularna konserwacja HVAC jest ważna?

Regularny serwis pozwala przede wszystkim utrzymać projektowaną wydajność instalacji. Zabrudzone filtry, wymienniki czy wentylatory mogą powodować większe opory przepływu i zwiększać zapotrzebowanie urządzeń na energię.

Przeglądy pozwalają również wcześniej wykryć zużycie podzespołów, nieszczelności, problemy z automatyką czy nieprawidłowe parametry pracy. W efekcie można ograniczyć ryzyko nagłej awarii i kosztownych przestojów.

W budynkach użytkowych regularna konserwacja ma jeszcze jedno znaczenie – wpływa na jakość powietrza i komfort osób korzystających z pomieszczeń. W obiektach przemysłowych, biurowych, handlowych czy usługowych sprawny HVAC może mieć bezpośrednie znaczenie dla ciągłości funkcjonowania obiektu.

HVAC – przegląd i konserwacja jako stały proces

Prawidłowa eksploatacja instalacji HVAC powinna opierać się na kilku elementach: bieżącej obserwacji, okresowej konserwacji, przeglądach technicznych, kontrolach wymaganych przepisami oraz dokumentowaniu wykonanych prac.

Szczególnej uwagi wymagają urządzenia chłodnicze i klimatyzacyjne wykorzystujące F-gazy. W ich przypadku trzeba dodatkowo sprawdzić, czy dane urządzenie podlega obowiązkowej kontroli szczelności, jaki próg ilości czynnika ma zastosowanie i czy zachowane są wymagania dotyczące certyfikowanego personelu oraz dokumentacji.

Najważniejsze jest więc rozdzielenie serwisu eksploatacyjnego HVAC od kontroli wymaganych przepisami. Dobrze zaplanowany harmonogram powinien uwzględniać oba rodzaje czynności, zalecenia producentów oraz specyfikę konkretnego budynku i instalacji.

Fot. ventixserwis.pl